Pink bollworm in cotton : ગુજરાતના રોકડીયા પાકોમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવતો કપાસ (White Gold) (Cash crops in Gujarat) છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી એક ગંભીર સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. આ સંકટનું નામ છે ગુલાબી ઇયળ (Pink Bollworm). એક સમયે બીટી કોટન (Bt Cotton) (Bt cotton technology) ટેક્નોલોજીના કારણે ગુલાબી ઇયળ પર નિયંત્રણ મેળવી લેવાયું હતું, પરંતુ સમય જતાં આ જીવાતે પ્રતિકારક શક્તિ (Pest resistance) કેળવી લેતાં હવે તે કપાસના પાક માટે સૌથી મોટો દુશ્મન સાબિત થઈ રહી છે.

કૃષિ વિભાગ અને સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર કોટન રિસર્ચ (CICR) (Central Institute for Cotton Research) ના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, ગુલાબી ઇયળના કારણે કપાસના ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને વાવેતર વિસ્તાર પર વ્યાપક નકારાત્મક અસર પડી છે.

ગુલાબી ઇયળથી કપાસને કેટલું નુકસાન?

સરકારી અને કૃષિ યુનિવર્સિટીઓના સંશોધન અહેવાલો મુજબ, ગુલાબી ઇયળ કપાસના જીંડવાને અંદરથી ખાઈ જાય છે, જેના કારણે રૂની ગુણવત્તા બગડે છે જેને બજારમાં કોડીયું માલ કહેવામાં આવે છે.

• ઉત્પાદનમાં ઘટાડો : કૃષિ મંત્રાલયના અહેવાલો અનુસાર, તીવ્ર ઉપદ્રવવાળા વિસ્તારોમાં ગુલાબી ઇયળના કારણે કપાસના ઉત્પાદનમાં ૨૦% થી લઈને કટોકટીના સમયમાં ૫૦% સુધીનો સીધો ઘટાડો (Cotton yield loss) નોંધાયો છે.

• આર્થિક નુકસાન : ગુજરાતમાં સરેરાશ હેક્ટર દીઠ ખેડૂતોને 15 થી 25 હજારનું નુકસાન માત્ર આ જીવાતના કારણે સહન કરવું પડે છે. ઉપરાંત તેને રોકવા માટે ખેડૂતોનો જંતુનાશક દવાઓનો ખર્ચ 25 ટકા જેટલો વધી જાય છે, જે ખેતીના ખર્ચમાં ધરખમ વધારો (Cotton cultivation cost) કરે છે.

ઇયળના ત્રાસથી કપાસના વાવેતર વિસ્તારમાં મોટો ઘટાડો

સતત થતા આર્થિક નુકસાન અને ગુલાબી ઇયળના ડરના કારણે ગુજરાતના ખેડૂતો હવે કપાસના વાવેતરથી વિમુખ થઈ રહ્યા છે. તેઓ કપાસના બદલે મગફળી, સોયાબીન અથવા અન્ય કઠોળના પાક તરફ વળી રહ્યા છે (Crop diversification in Gujarat).

કપાસના વાવેતર વિસ્તારની સરખામણી (હેક્ટરમાં) (Cotton acreage in Gujarat)

છેલ્લા દાયકામાં (વર્ષ 2014-15 થી 2024-25 દરમિયાન) ભારતમાં કપાસના ઉત્પાદનના કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રાલય (Ministry of Agriculture & Farmers Welfare) અને કોટન એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (CAI) ના સત્તાવાર આંકડા નીચે મુજબ છે.

કપાસનું ઉત્પાદન સામાન્ય રીતે ગાંસડી (Bales) માં માપવામાં આવે છે, જ્યાં ૧ ગાંસડી = ૧૭૦ કિલોગ્રામ થાય છે.

વર્ષ પ્રમાણે ભારતમાં કપાસનું કુલ ઉત્પાદન

• ઉત્પાદનમાં ફેરફાર: છેલ્લા ૧૦ વર્ષના આંકડા જોતા માલૂમ પડે છે કે કપાસના કુલ ઉત્પાદનમાં સ્થિર વધારો થવાને બદલે સતત ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2017-18માં 370 લાખ ગાંસડી સાથે ઉત્પાદન સર્વોચ્ચ સપાટીએ હતું.

• ઉત્પાદકતા પર અસર : વાવેતર વિસ્તાર સમાન રહેવા છતાં ગુલાબી ઈયળ (Pink Bollworm) નો ઉપદ્રવ, પ્રતિકૂળ હવામાન અને ચોમાસાની અનિયમિતતાને કારણે તાજેતરના વર્ષોમાં સરેરાશ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.

• ગુજરાતની સ્થિતિ : ભારતના કુલ ઉત્પાદનમાં ગુજરાત આશરે 25 થી 30 ટકા હિસ્સા સાથે દેશમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે, જ્યાં સરેરાશ વાવેતર 25 થી 27 લાખ હેક્ટરની આસપાસ રહે છે.

સૌરાષ્ટ્રના મુખ્ય કપાસ ઉત્પાદક જિલ્લાઓ જેવા કે રાજકોટ, સુરેન્દ્રનગર, જામનગર અને બોટાદમાં ખેડૂતો કપાસનું વાવેતર ઘટાડી મગફળી તરફ આગળ વધ્યા છે (Groundnut cultivation in Gujarat). કૃષિ વિભાગના ડેટા પ્રમાણે, જ્યાં કપાસના વાવેતરમાં ૧૦ થી ૧૨%નો ઘટાડો થયો છે, તેની સામે મગફળીના વાવેતરમાં ૮ થી ૧૦%નો વધારો નોંધાયો છે.

ગુલાબી ઇયળ આટલી ઘાતક કેમ બની?

કૃષિ નિષ્ણાતોના મતે, બીટી કોટનની બોલગાર્ડ-૨ (BG-II) เทક્નોલોજી હવે ગુલાબી ઇયળ સામે બિનઅસરકારક સાબિત થઈ રહી છે (Bollgard II resistance).

1. જીંડવાની અંદર વાસ : આ ઇયળ જીંડવાની અંદર ઘૂસીને નુકસાન કરે છે, જેથી બહારથી છાંટવામાં આવતી જંતુનાશક દવાઓ તેના સુધી પહોંચતી નથી. (Cotton pest control).

2. લાંબી સીઝન : ખેડૂતો વધુ ઉત્પાદનની લાલચે જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી સુધી કપાસનો પાક ખેતરમાં રાખે છે, જેનાથી ઇયળને સતત ખોરાક મળતો રહે છે અને તેનો જીવનચક્ર અટકતું નથી (Pink bollworm life cycle).

સરકાર અને વૈજ્ઞાનિકોની એડવાઈઝરી

કૃષિ વિભાગ અને આણંદ/જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી (Agricultural Universities in Gujarat) દ્વારા ખેડૂતોને આ નુકસાનથી બચવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા સત્તાવાર અપીલ કરવામાં આવી છે.

• પાકની મુદત ટૂંકાવવી : કપાસનો પાક ડિસેમ્બરના અંત સુધીમાં પૂરો કરી દેવો, જેથી ઇયળની આગામી પેઢી તૈયાર ન થાય.

• ફેરોમેન ટ્રેપનો ઉપયોગ : એકર દીઠ ૫ થી ૮ ફેરોમેન ટ્રેપ (પ્રકાશ પિંજર/ચિપ્સ) લગાવીને નર ફુદાને પકડવા જેથી વંશવૃદ્ધિ અટકે (Pheromone traps for cotton).

• ગુલાબી ઇયળ પ્રતિરોધક જાતો : ભવિષ્ય માટે નવી ટેક્નોલોજી (જેમ કે BG-III અથવા HT-Bt, જે હજુ મંજૂરીની પ્રક્રિયામાં છે) (HTBt cotton seeds) અને દેશી પ્રમાણિત બિયારણો તરફ વળવું.

ગુલાબી ઇયળ માત્ર એક જીવાત નથી, પરંતુ ગુજરાતના ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને હચમચાવી મુકનારું આર્થિક સંકટ બની ગયું છે (Gujarat rural economy). સરકારના આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે જો આ જીવાત પર યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી કાબૂ મેળવવામાં નહીં આવે, તો આગામી વર્ષોમાં 'વ્હાઇટ ગોલ્ડ' ગણાતા કપાસના વાવેતરમાં હજુ પણ મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.