By Chhelli Jagir
May 11, 2026
ભારત જેટલો કપાસ પકવે છે તેમાંથી આશરે 30% થી 35% ફાળો માત્ર ગુજરાતનો હોય છે. ગુજરાતમાં કપાસની આશરે 90 લાખથી વધુ ગાંસડીઓનું વાર્ષિક ઉત્પાદન થાય છે, જે ઘણા દેશોના કુલ ઉત્પાદન કરતા પણ વધુ છે.
Cotton farming : કપાસ (Cotton Production) એ વૈશ્વિક અર્થતંત્રનો એક એવો હિસ્સો છે જે કરોડો લોકોની આજીવિકા પૂરી પાડે છે. ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગ માટે પાયાની જરૂરિયાત ગણાતા આ પાકને 'સફેદ સોનું' કહેવામાં આવે છે. આજે આપણે જાણીશું કે દુનિયાના કયા દેશો કપાસના ઉત્પાદનમાં મોખરે છે અને તેમાં આપણા ગુજરાતનો ફાળો કેટલો છે.
વૈશ્વિક કપાસ ઉત્પાદન: ટોચના 5 દેશો (Top Cotton Producing Countries)
વિશ્વમાં કપાસના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે દર વર્ષે ચીન, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે તીવ્ર સ્પર્ધા જોવા મળે છે. (Global Cotton Market Trends)
ક્રમ | દેશ | મુખ્ય વિશેષતા |
1 | ચીન (China) | દુનિયાનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક. શિનજિયાંગ પ્રાંતમાં કુલ ઉત્પાદનનો 90% કપાસ પાકે છે. |
2 | ભારત (India) | સૌથી વધુ વાવેતર વિસ્તાર ધરાવતો દેશ. લાંબી રેશાવાળા કપાસ માટે પ્રખ્યાત. |
3 | બ્રાઝિલ (Brazil) | આધુનિક ટેકનોલોજી અને ઉચ્ચ ઉત્પાદકતાને કારણે ત્રીજા સ્થાને પહોંચ્યું. |
4 | અમેરિકા (USA) | વિશ્વનો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ. મિકેનાઈઝ્ડ ફાર્મિંગ માટે જાણીતું. |
5 | પાકિસ્તાન (Pakistan) | સિંધ અને પંજાબ પ્રાંતમાં મોટા પાયે ખેતી થાય છે. |
છેલ્લા 5 વર્ષના વૈશ્વિક આંકડા (World Cotton Statistics 2021-2026)
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ક્લાયમેટ ચેન્જ અને આર્થિક પરિબળોને કારણે ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધઘટ જોવા મળી છે.
2021-22: 24.9 મિલિયન મેટ્રિક ટન (કોવિડ પછીની તેજી)
2022-23: 25.2 મિલિયન મેટ્રિક ટન (સ્થિર ઉત્પાદન)
2023-24: 24.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (અનિયમિત વરસાદને કારણે ઘટાડો)
2024-25: 25.8 મિલિયન મેટ્રિક ટન (અંદાજિત રિકવરી)
2025-26: 26.0 મિલિયન મેટ્રિક ટન (આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓનો પ્રભાવ)
Cotton Production in Gujarat : ભારતના 'કોટન હબ' તરીકે ગુજરાત
જ્યારે ભારતની વાત આવે ત્યારે ગુજરાત કપાસના ઉત્પાદનમાં નિર્વિવાદ વિજેતા છે. ભારતના કુલ કપાસ ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો સિંહફાળો છે. (Leading Cotton State in India)
ગુજરાતનો ફાળો અને વિશેષતા
ઉત્પાદન ટકાવારી: ભારત જેટલો કપાસ પકવે છે, તેમાંથી આશરે 30% થી 35% ફાળો માત્ર ગુજરાતનો હોય છે. ગુજરાતમાં કપાસની આશરે 90 લાખથી વધુ ગાંસડીઓનું વાર્ષિક ઉત્પાદન થાય છે, જે અનેક દેશોના કુલ ઉત્પાદન કરતા પણ વધુ છે!
સૌરાષ્ટ્રનો દબદબો: ગુજરાતના કુલ ઉત્પાદનમાંથી 70% થી વધુ કપાસ માત્ર સૌરાષ્ટ્ર (Saurashtra Cotton Belt) વિસ્તારમાં પાકે છે. સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ અને અમરેલી તેના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.
નિકાસનું કેન્દ્ર: મુન્દ્રા અને કંડલા પોર્ટ દ્વારા ગુજરાતનો કપાસ વિયેતનામ, બાંગ્લાદેશ અને ચીન જેવા દેશોમાં નિકાસ (Cotton Export from Gujarat) કરવામાં આવે છે.
ઉચ્ચ ગુણવત્તા: ગુજરાતમાં 'શંકર-6' (Shankar-6) જેવી કપાસની જાત ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, જેની માંગ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સૌથી વધુ રહે છે.
કપાસના વૈશ્વિક નકશા પર ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાતનું સ્થાન અત્યંત મજબૂત છે. (Future of Cotton Farming) આગામી વર્ષોમાં નવી જીએમ (GM) ટેકનોલોજી અને સારી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ગુજરાત વિશ્વના ટેક્સટાઈલ માર્કેટમાં વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવશે તે નક્કી છે.
