Cotton farming : એક સમયે ગુજરાતના ખેતરોમાં કપાસનો દબદબો હતો. સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કપાસ એ આર્થિક સમૃદ્ધિનું પ્રતીક હતું. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોના આંકડા અને જમીની હકીકત કંઈક અલગ જ વાર્તા કહી રહી છે.

વર્ષ 2025-26 ના આંકડા મુજબ, ગુજરાતમાં કપાસના વાવેતર વિસ્તારમાં (gujarat cotton farming area) લગભગ 12% થી 15% નો ઘટાડો નોંધાયો છે.

છેલ્લા 20 વર્ષના આંકડા : ગુલાબી ઇયળ સામે હારતો ખેડૂત

આપણે છેલ્લા બે દાયકાના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો કપાસની સફરમાં ઘણા ઉતાર-ચડાવ જોવા મળ્યા છે.

ગુજરાતમાં કપાસનું ઉત્પાદન (Cotton Production) 20 વર્ષ પહેલાં 11.6 લાખ ગાંસડી હતું, જે વધીને 90 લાખ ગાંસડી સુધી પહોંચ્યું હતું, પરંતુ હવે વાવેતર વિસ્તાર ઘટતા કુલ ઉત્પાદન પર અસર પડી રહી છે.

Cotton Farming in Gujarat : કેમ ખેડૂતો કપાસની ખેતી છોડી રહ્યાં છે?

જાણકારોના મતે ખેડૂતોના આ મોહભંગ પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર છે. આ કારણોમાં મુખ્યત્વે ગુલાબી ઇયળ અને નકલી બિયારણ (Fake Seeds) જેવી બાબતો સામેલ છે.

1. ગુલાબી ઇયળ (Pink Bollworm) નો કહેર

BT કપાસ ટેકનોલોજી હવે ગુલાબી ઇયળ સામે લડવામાં નિષ્ફળ સાબિત થઈ રહી છે. છેલ્લા 5-7 વર્ષોમાં આ જીવાતે ખેડૂતોનો તૈયાર પાક બરબાદ કર્યો છે, જેના કારણે ઉત્પાદકતામાં (Agricultural Productivity) મોટો ઘટાડો આવ્યો છે.

2. ખર્ચમાં વધારો અને ઘટતો નફો

• બિયારણ અને દવા: નકલી બિયારણો અને મોંઘા જંતુનાશકો (Pesticides) નો ખર્ચ વધ્યો છે.

• મજૂરી : કપાસ વીણવા માટે મજૂરો મળવા મુશ્કેલ બન્યા છે અને મજૂરીના દરમાં પણ જંગી વધારો થયો છે.

• સોયાબિન અને મગફળીમાં યાંત્રીકરણ (Mechanization) સરળ હોવાથી ખેડૂતો તેને પસંદ કરી રહ્યા છે.

3. મગફળી અને અન્ય પાકો તરફ સ્થળાંતર

ગુજરાતના ખેડૂતો હવે કપાસના જોખમ સામે 'સેફ ગેમ' રમી રહ્યા છે. સરકાર દ્વારા મગફળીમાં મળતા સારા ટેકાના ભાવ (MSP - Minimum Support Price) અને તેલીબિયાંની વધતી માંગને કારણે ખેડૂતો કપાસ છોડી મગફળી તરફ વળ્યા છે.

4. અનિશ્ચિત હવામાન (Climate Change)

કપાસના પાકને શરૂઆતમાં વરસાદ અને પાછળથી સૂકા વાતાવરણની જરૂર હોય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં 'અનસીઝનલ' (Unseasonal Rain) વરસાદ અને પાછોતરા ભારે વરસાદને કારણે કપાસના જીંડવા કાળા પડી જાય છે, જેનાથી તેની ગુણવત્તા અને ભાવ (Cotton Price) બંને ઘટે છે.

5. જમીનની ફળદ્રુપતામાં ઘટાડો

વર્ષો સુધી એક જ ખેતરમાં કપાસનું વાવેતર (Monocropping) કરવાથી જમીનના પોષક તત્વો ઘટ્યા છે. આથી ખેડૂતો હવે પાકની ફેરબદલી (Crop Rotation) કરી રહ્યા છે.

જો કે ગુજરાત હજુ પણ કપાસના ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે, પરંતુ જે રીતે વાવેતર વિસ્તાર ઘટી રહ્યો છે તે ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી (Textile Industry) માટે ચિંતાનો વિષય છે. જો સરકાર નવા સંશોધિત બીજ (Seed Technology) અને ગુલાબી ઇયળ સામે ચોક્કસ રક્ષણ પૂરું પાડે તો જ કપાસની ખેતી (Cotton Farming) ફરીથી નફાકારક બની શકે તેમ છે.