Lilo Padvash : લીલા પડવાશ માટે સૌથી સારો પાક કયો? જાણો કયો પાક ક્યારે વાવવો, જમીનને કેવી રીતે બનાવશે ફળદ્રુપ?

Lilo Padvash : ખેતીમાં સતત રાસાયણિક ખાતરોના ઉપયોગને કારણે જમીનની તંદુરસ્તી જાળવવી ખેડૂતો માટે મોટો પડકાર બની રહી છે. આવી સ્થિતિમાં લીલો પડવાશ જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવાનો સસ્તો અને કુદરતી વિકલ્પ બની શકે છે.

લીલા પડવાશ માટે ખાસ કરીને ઇક્કડ, શણ, ચોળી અને મગ જેવા કઠોળ વર્ગના પાકો ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે આમાંથી સૌથી સારો પાક કયો છે? ક્યારે વાવવો અને કેટલા દિવસ પછી જમીનમાં ભેળવવો?

green manure in agriculture : લીલા પડવાશ માટે સૌથી સારો પાક કયો?

જો માત્ર લીલા પડવાશ માટેનો પાક પસંદ કરવાનો હોય તો ઇક્કડ સૌથી મહત્વના વિકલ્પોમાં આવે છે. ઇક્કડની ઝડપી વૃદ્ધિ, વધુ લીલો જૈવિક જથ્થો અને નાઈટ્રોજન ઉમેરવાની ક્ષમતા તેને લીલા પડવાશ માટે ખાસ ઉપયોગી બનાવે છે.

ICARના તાજેતરના માર્ગદર્શન મુજબ સારી રીતે ઉગાડવામાં આવેલ ઇક્કડ અંદાજે 50થી 60 કિલો નાઈટ્રોજન પ્રતિ હેક્ટર સુધી જમીનમાં ઉમેરવામાં મદદ કરી શકે છે. તેનાથી જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્ય, સૂક્ષ્મજીવ પ્રવૃત્તિ, પાણી પકડી રાખવાની ક્ષમતા અને પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા સુધારવામાં મદદ મળે છે. આથી ડાંગર જેવા પાક પહેલાં લીલો પડવાશ કરવો હોય તો ઇક્કડ ખાસ સારો વિકલ્પ બની શકે છે.

Green manuring in Gujarat : લીલા પડવાશ માટે કયા કયા પાકો વાવી શકાય?

ખેડૂતો પોતાની જમીન, સિંચાઈ અને મુખ્ય પાકના સમય પ્રમાણે નીચેના પાકો પસંદ કરી શકે છે:

Dhaincha lilo padvash : ઇક્કડ

લીલા પડવાશ માટે સૌથી લોકપ્રિય પાકોમાં ઇક્કડનો સમાવેશ થાય છે. તે ઝડપથી વધે છે અને સારો લીલો જૈવિક જથ્થો આપે છે. ખાસ કરીને ડાંગર પહેલાં ઇક્કડનો લીલો પડવાશ કરવો ઉપયોગી રહે છે. ગુજરાતમાં પણ ડાંગર આધારિત ખેતીમાં ઇક્કડના લીલા પડવાશ અંગે કૃષિ યુનિવર્સિટી સ્તરે ભલામણો કરવામાં આવી છે.

Shan no lilo padvash : શણ

શણ પણ ઉત્તમ લીલા પડવાશનો પાક છે. ઓછા સમયગાળામાં સારો લીલો જથ્થો તૈયાર કરી શકાય છે. ICARના માર્ગદર્શનમાં શણ અને ઇક્કડ બંનેને લીલા પડવાશ માટે ઉપયોગી પાક તરીકે સૂચવવામાં આવ્યા છે.

Kheti ma lilo padvash : ચોળી

ચોળી પણ કઠોળ વર્ગનો પાક હોવાથી જમીનમાં જૈવિક દ્રવ્ય અને નાઈટ્રોજન વધારવામાં મદદ કરી શકે છે. જ્યાં ખેડૂતોને લીલા પડવાશ સાથે કઠોળ પાકનો વિકલ્પ જોઈએ ત્યાં તેનો વિચાર કરી શકાય.

Jamin ni faldrupta kem vadhavi : મગ

મગને પણ લીલા પડવાશ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. ખાસ કરીને ટૂંકા ગાળામાં જમીન સુધારણા સાથે પાક ફેરબદલી કરવાની યોજના હોય ત્યારે મગ ઉપયોગી બની શકે છે. ICARના તાજેતરના માર્ગદર્શનમાં ઉનાળુ મગ અને ઇક્કડને જમીનની ફળદ્રુપતા સુધારતા જૈવિક નાઈટ્રોજન સ્ત્રોત તરીકે મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.

અન્ય કઠોળ વર્ગના પાક

સ્થાનિક પરિસ્થિતિ અને મુખ્ય પાકના સમય પ્રમાણે અડદ, ગુવાર વગેરે કઠોળ વર્ગના પાકો પણ લીલા પડવાશ માટે વિચારવા યોગ્ય છે. જોકે કયો પાક પસંદ કરવો તે જમીનનો પ્રકાર, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ત્યારબાદ લેવાના મુખ્ય પાક પર આધારિત હોવું જોઈએ.

Lilo padvash banavani rit : ક્યારે કયો લીલો પડવાશનો પાક વાવવો?

લીલા પડવાશ માટે મુખ્ય પાકના વાવેતર પહેલાંનો ખાલી સમય સૌથી મહત્વનો છે.

• જૂનથી જુલાઈ (ઇક્કડ) : ચોમાસાની શરૂઆત સાથે પૂરતી ભેજ મળે ત્યારે ઇક્કડનું વાવેતર કરી શકાય છે. ડાંગર પહેલાં લીલો પડવાશ કરનારા ખેડૂતો માટે આ સમય ખાસ ઉપયોગી રહે છે. ICARના એક કૃષિ માર્ગદર્શનમાં ઇક્કડ માટે જૂનના અંતથી જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહ સુધી વાવણીની ભલામણનો ઉલ્લેખ છે.

• ચોમાસાની શરૂઆત (શણ): ચોમાસાની શરૂઆતમાં જમીનમાં પૂરતી ભેજ હોય ત્યારે શણ લઈ શકાય છે. જ્યાં ઝડપથી લીલો જથ્થો તૈયાર કરી મુખ્ય પાકનું વાવેતર કરવાનું હોય ત્યાં આ વિકલ્પ ઉપયોગી બની શકે છે.

• ઉનાળો (ઇક્કડ, શણ અને મગ) : સિંચાઈની સુવિધા ધરાવતા વિસ્તારોમાં ઉનાળામાં લીલા પડવાશના પાકો લઈ શકાય છે. ખાસ કરીને આગામી ચોમાસુ પાક પહેલાં જમીનને તૈયાર કરવા માટે આ પદ્ધતિ ઉપયોગી બની શકે છે. આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીના કુદરતી ખેતી સંબંધિત માર્ગદર્શનમાં પણ ઉનાળાના સમયગાળા દરમિયાન ઇક્કડ, શણ અને મગ જેવા લીલા પડવાશના પાકો લેવાનો ઉલ્લેખ છે.

Green manure crops in Gujarati : કેટલા દિવસ પછી લીલો પડવાશ જમીનમાં ભેળવવો?

લીલા પડવાશનો મુખ્ય હેતુ પાકમાંથી અનાજ કે બીજ મેળવવાનો નથી, પરંતુ લીલો જૈવિક જથ્થો જમીનમાં પાછો આપવાનો છે. સામાન્ય રીતે પાક સારી રીતે વિકસીને કોમળ લીલો જથ્થો આપે ત્યારે તેને જમીનમાં ભેળવવામાં આવે છે. ઇક્કડ માટે આશરે 30થી 45 દિવસનો સમય ઘણા ખેતી સંજોગોમાં વ્યવહારુ બની શકે છે; જોકે પાકની વૃદ્ધિ, જમીનમાં ભેજ અને ત્યારબાદના મુખ્ય પાકના વાવેતર સમય પ્રમાણે નિર્ણય લેવો જોઈએ.

આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીના એક કેસમાં ક્ષાર અસરવાળી જમીનમાં ઇક્કડને આશરે 35 દિવસ પછી જમીનમાં ભેળવી ત્યારબાદ ડાંગરનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું હતું.

lila padvash na fayda : લીલો પડવાશ કરવાથી ખેડૂતોને શું ફાયદો?

લીલો પડવાશ એટલે માત્ર એક પાક જમીનમાં દાટી દેવો નહીં, પરંતુ જમીનને કુદરતી રીતે જીવંત બનાવવાની પ્રક્રિયા છે.

• જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્ય વધારવામાં મદદ મળે છે.

• કઠોળ વર્ગના પાકો નાઈટ્રોજન સ્થિરીકરણમાં મદદ કરે છે.

• જમીનની રચના અને ભેજ જાળવવાની ક્ષમતા સુધારવામાં મદદ મળે છે.

• જમીનમાં ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ વધે છે.

• આગામી પાક માટે પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતા સુધરી શકે છે.

• રાસાયણિક નાઈટ્રોજન ખાતર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

• જમીનની લાંબા ગાળાની તંદુરસ્તી જાળવવામાં મદદ મળે છે.

Jamin ni faldrupta kem vadhavi : ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કયો વિકલ્પ પસંદ કરવો?

જો મુખ્ય હેતુ માત્ર જમીન સુધારવાનો અને લીલો પડવાશ કરવાનો હોય તો ઇક્કડ પ્રથમ પસંદગી બની શકે છે. જો ઝડપથી લીલો જથ્થો તૈયાર કરવો હોય તો શણ સારો વિકલ્પ છે. જ્યારે લીલા પડવાશ સાથે કઠોળ પાકની ખેતી વ્યવસ્થાને જોડવી હોય ત્યારે મગ અથવા ચોળી જેવા વિકલ્પો પણ વિચારવા યોગ્ય છે.

ખાસ કરીને ડાંગર પહેલાં ઇક્કડનો લીલો પડવાશ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે. દક્ષિણ ગુજરાતના ભારે વરસાદવાળા વિસ્તારમાં આ પદ્ધતિ અંગે આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીની ભલામણો પણ ઉપલબ્ધ છે.

Advantages of green manure : આ વાત ખાસ યાદ રાખવી

લીલા પડવાશમાં પાક પસંદગી કરતાં પણ સમયનું આયોજન વધારે મહત્વનું છે. જે પાક આગામી મુખ્ય પાકના વાવેતરમાં મોડું કરાવે તે રીતે લીલો પડવાશ ન કરવો. જમીનનો પ્રકાર, પાણીની ઉપલબ્ધતા, આગામી પાક અને સ્થાનિક હવામાન પ્રમાણે વાવણીનો સમય નક્કી કરવો. શક્ય હોય ત્યાં જમીન પરીક્ષણના આધારે ખાતર વ્યવસ્થાપન કરવું વધુ યોગ્ય છે.